Hoogbegaafdheid
Hoogbegaafdheid wordt vaak gezien als een voordeel. Voor veel mensen klinkt het zelfs als een droom. Een scherp brein, snelle analyses, een rijke innerlijke wereld en het vermogen om patronen te zien die anderen lijken te missen. Toch voelt het in de praktijk voor jou misschien heel anders. Je hoofd staat nooit stil en gedachten volgen elkaar soms sneller op dan je ze kunt verwerken. Prikkels komen heftiger binnen. Je voelt emoties dieper dan je omgeving begrijpt en je merkt dat jouw tempo en manier van denken vaak niet aansluit bij de mensen om je heen. Daardoor kun je je anders voelen, of zelfs misplaatst, alsof je in een wereld leeft die niet helemaal is afgestemd op de manier waarop jouw brein werkt.
Veel hoogbegaafde volwassenen hebben zich jarenlang aangepast. Je hebt misschien geleerd om minder te zeggen dan je denkt, je nieuwsgierigheid te temperen of je gevoeligheid weg te drukken. Je bent slim genoeg om te passen in een wereld die soms te langzaam, te oppervlakkig of te prikkelrijk voor je is. Maar langdurige aanpassing kost energie. Op een bepaald moment kun je vastlopen in werk, relaties, emoties of motivatie. Niet omdat je tekortschiet, maar juist omdat je méér hebt dan je kwijt kunt.
Binnen psychologisch onderzoek, onder anderen van Dabrowski, Renzulli en Gagné, wordt hoogbegaafdheid beschreven als veel meer dan hoge intelligentie. De combinatie van cognitieve intensiteit, emotionele gevoeligheid, creativiteit, nieuwsgierigheid en een sterke interne beleving zorgt ervoor dat jouw systeem anders functioneert dan dat van de gemiddelde mens. Je hersenen verwerken informatie sneller en complexer. Je voelt sterker. Je denkt diepgaander. En je wilt dat je leven betekenis heeft, niet alleen structuur.
Deze intensiteit heeft grote voordelen, maar brengt ook risico’s mee. Door de verhoogde prikkelgevoeligheid kan je sneller overbelast raken. Door de emotionele diepgang kun je gemakkelijk overweldigd worden. Door het sterke denkvermogen kun je vastlopen in piekeren, perfectionisme of existentiële vragen. Veel mensen komen pas in therapie wanneer ze merken dat ze alles kunnen begrijpen, maar dat begrijpen niet hetzelfde is als voelen, reguleren of ontspannen.
Therapie helpt je om jouw unieke manier van denken en voelen te begrijpen en te benutten. Het doel is niet om je minder te maken, maar om je te leren hoe je jouw intensiteit in goede banen leidt. Hoe je je brein tot rust laat komen. Hoe je je zenuwstelsel reguleert. En hoe je een leven vormgeeft dat klopt bij wie jij bent.
Gevoel
Intens, snel denkend, anders, overprikkeld, zoekend, diep voelend, een sterk rechtvaardigheidsgevoel
Cijfers
Ongeveer 2 tot 3% van de bevolking is hoogbegaafd
Symptomen
Diepgaand denken, snelle overprikkeling, verveling, existentiële vragen, emotionele intensiteit, sociale mismatch
Oorzaken en/of Gevolg
Grotendeels aangeboren cognitieve aanleg gevolgen hiervan zijn stress, vervreemding, prestatieschommelingen, identiteitsvragen
Lees hier meer over de psychologische hulpvraag en bijhorende klachten van Hoogbegaafdheid
Wat is het, hoe kan het ontstaan en wat zijn de symptomen?
Hoogbegaafdheid is een combinatie van hoge intelligentie, een snel en creatief denkvermogen, een diepgaande emotionele gevoeligheid en een constante behoefte aan betekenis en autonomie. In de psychologie wordt dit vaak beschreven als een asynchrone ontwikkeling. Bepaalde delen van je innerlijke wereld zijn veel verder ontwikkeld dan andere, wat zowel krachtig als uitdagend kan zijn.
Het ontstaat grotendeels door aangeboren neurologische factoren. Onderzoek van Terman, Gardner en moderne neurowetenschappers laat zien dat hoogbegaafde mensen vaak een hogere neurale efficiëntie hebben. Dat zij meer verbindingen tussen hersengebieden hebben en een intensere prikkelverwerking. Het brein schakelt sneller en verwerkt informatie diepgaander. Ook het limbisch systeem reageert sterker, waardoor emoties intenser worden beleefd. Deze combinatie verklaart waarom jij zowel mentaal snel als emotioneel gevoelig kunt zijn.
In de hersenen zie je dat bepaalde netwerken sterker actief zijn. De verbindingen werken efficiënter, waardoor je sneller denkt en gemakkelijker verbanden ziet. Het limbisch systeem kan echter ook sneller geactiveerd worden, waardoor emoties overweldigender kunnen aanvoelen. Het default mode network, dat actief is tijdens dagdromen en zelfreflectie, werkt vaak krachtiger, wat kan leiden tot diep denken maar soms ook tot piekeren.
De typische symptomen worden vaak pas later herkend: je denkt sneller dan je omgeving, voelt veel en intens, hebt moeite met oppervlakkigheid, raakt snel overprikkeld, voelt regelmatig verveling of een gebrek aan uitdaging, stelt existentiële vragen en hebt soms het gevoel dat je anders bent dan de meeste mensen.
Wanneer vormt het een probleem?
Hoogbegaafdheid vormt vooral een probleem wanneer jouw manier van denken en voelen botst met de omgeving. Niet omdat jij te veel bent, maar omdat je in een wereld leeft die is afgestemd op gemiddelden. Als je jezelf langdurig aanpast, kun je uitgeput raken. Als je onderprikkeld bent, kun je motivatie verliezen. Als je emotioneel intens bent, kun je sneller overspoeld raken. En als je diep denkt, kun je verstrikt raken in vragen waar je niet zomaar een antwoord op vindt.
Het wordt problematisch wanneer je continu het gevoel hebt dat je buiten de groep valt of wanneer werk je onvoldoende uitdaagt. Ook kan het problematisch worden wanneer je in relaties moeite hebt om aansluiting te vinden of wanneer je stress ervaart omdat je brein nooit stopt. Wanneer je merkt dat je rationeel sterk bent maar emotioneel vastloopt. Veel hoogbegaafden voelen zich tegelijkertijd te veel en te weinig: te veel prikkels, te veel emoties, te veel gedachten, maar te weinig aansluiting of ruimte om zichzelf te zijn.
Hoe kan een zorgbehandelaar helpen?
Een therapeut die ervaring heeft met hoogbegaafdheid helpt je om jouw intensiteit niet te onderdrukken, maar te begrijpen en te benutten. Therapie richt zich op het reguleren van je zenuwstelsel, het ordenen van je gedachten en het ontwikkelen van zelfinzicht. Er wordt gewerkt met wetenschappelijk onderbouwde therapievormen die goed aansluiten bij hoogbegaafde volwassenen.
Cognitieve Gedragstherapie helpt je om perfectionisme, piekeren en faalangst te doorbreken en je denken te vertragen. ACT, Acceptance & Commitment Therapy, biedt een benadering die aansluit bij een analytisch brein: je leert niet méér analyseren, maar bewuster leven en omgaan met onrust en overprikkeling. EMDR kan worden ingezet wanneer jouw gevoeligheid samenhangt met negatieve ervaringen, bijvoorbeeld op school of werk, of wanneer oude overtuigingen je nog steeds blokkeren. Schematherapie helpt je wanneer je langdurige patronen hebt ontwikkeld waarbij je je voortdurend aanpast of jezelf wegcijfert. Psycho-educatie geeft inzicht in hoe jouw brein werkt en biedt erkenning, rust en richting. Mindfulness en lichaamsgerichte therapie helpen je om uit je hoofd te komen en je zenuwstelsel te kalmeren. Counselling voor hoogbegaafdheid richt zich op zingeving, identiteit, loopbaan en persoonlijke groei.
Wat zijn de vervelende gevolgen ervan?
Wanneer hoogbegaafdheid niet wordt herkend of begrepen kunnen de gevolgen behoorlijk zwaar zijn. Je kunt last krijgen van chronische stress of burn-out doordat je te lang over je grenzen bent gegaan. Onduidelijke verwachtingen of gebrek aan uitdaging kunnen leiden tot depressieve gevoelens of apathie. Perfectionisme kan je verlammen, terwijl existentiële vragen je kunnen overspoelen. In relaties kun je je onbegrepen voelen, en in werk kun je het gevoel hebben dat je onderpresteert of vastzit. Het verlies van richting of motivatie komt veel voor, net als een dieper gevoel van anders zijn dat je niet altijd kunt uitleggen.
Extra informatie
In het autonoom zenuwstelsel zijn vaak duidelijke reacties zichtbaar. Hoogbegaafde mensen schakelen sneller naar de sympathische stand, waardoor je alert, gespannen of overprikkeld kunt raken. Het terugschakelen naar rust verloopt soms langzamer. Daardoor kun je langdurig in een verhoogde staat van waakzaamheid blijven, wat vermoeidheid, prikkelgevoeligheid en stressklachten kan geven.
Gerelateerde informatie
Zelfhulptools
Reviews pagina
